5. Sınıf Türkçe Duygularımız Konu Anlatımı Sayfa 122-133

5. Sınıf Türkçe Duygularımız Konu Anlatımı yazısında, ders kitabının 122-133. sayfalarında öğrendiğimiz bilgileri sade bir dille özetledik. Temel ve ikincil duyguları, kelimenin bağlamdaki anlamını, metnin bölümlerini, düşünceyi geliştirme yollarını, çoklu ortamı ve isim türlerini örneklerle aşağıda bulabilirsiniz.

Duygularımız Konu Anlatımı Sayfa 122-123-124-125-126-127-128-129-130-131-132-133 1. Kitap

“Duygularımı Tanıyorum” temasının ilk okuma metninde duyguların nasıl ortaya çıktığını ve onları nasıl yönetebileceğimizi okuyoruz. Bu metinle birlikte okuma, kelime, konuşma ve yazma konusunda yedi temel bilgi öğreniyoruz.

1. Duygu Nedir? Temel ve İkincil Duygular

Metne göre duygular, belirli bir durumla karşılaştığımızda aklımızda canlanan düşüncelerin sonucunda verdiğimiz psikolojik tepkilerdir. Sevdiğimiz bir arkadaşımızı görünce yüzümüzün gülmesi, heyecanlanınca kalbimizin hızlı atması, sinirlenince kaşlarımızın çatılması birer duygu tepkisidir.

• Temel duygular: Doğuştan gelir. Mutluluk, üzüntü, şaşkınlık, korku, öfke ve iğrenme temel duygulardır.
• İkincil duygular: Yaşadığımız çevre sayesinde sonradan öğrenilir ve temel duygularla ilişkilidir. Korkusu yüzünden alay edilen birinin aynı durumu yeniden yaşayınca utanç duyması buna örnektir.

Bebekler duygularını yüz ifadeleriyle, gülerek ya da ağlayarak gösterir ama adlandıramaz. Büyüdükçe duygularımızı daha iyi anlar ve sözcüklerle anlatırız. Duygularımızı yönetmek için ne hissettiğimizi fark eder, duygumuzu bağırmadan söyler ve güvendiğimiz biriyle paylaşırız. Metindeki örnek bunu çok güzel gösterir: “Bunu bana sormadan aldığın için sinirleniyorum. Bir dahaki sefere lütfen sor.”

2. Kelimenin Bağlamdaki Anlamı

Bir kelime farklı cümlelerde farklı anlamlara gelebilir. Kelimenin metinde hangi anlamda kullanıldığını cümlenin gelişinden (bağlamdan) anlarız. Sonra tahminimizi TDK Güncel Türkçe Sözlük‘ten kontrol ederiz.

“Duygularımız” metnindeki bazı kelimelerin bağlamdaki anlamları şöyledir:

• ikincil → sonradan öğrenilen
• çözmek → bir problemi ortadan kaldırmak
• atmak → nabız vurmak, çarpmak
• yönetebilmek → kontrol edebilmek

Örnek: “Heyecandan kalbim hızlı atıyor.” cümlesinde “atmak” çarpmak anlamındadır. “Ali topu potaya attı.” cümlesinde ise fırlatmak anlamındadır.

Dinlediğimiz “Biraz Duygularımızdan Bahsedelim mi?” metninin anahtar kelimelerini de bulduk: öfke, duygu, sakinleşmek, pişmanlık, korku. Anahtar kelime, metnin içeriğini en iyi anlatan kelimedir.

3. Metnin Bölümleri

Bilgi vermek amacıyla yazılan metinler giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur. Bir olayı anlatan öyküleyici metinler ise serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşur. Bu bölümler düşüncelerin ya da olayların düzenli bir sırayla anlatılmasını sağlar.

• Giriş: Yazının ne hakkında olduğu, yani konusu anlaşılır.
• Gelişme: Konu, örnek ve açıklamalarla genişletilir.
• Sonuç: Düşünce toparlanır, yazar amacını belirtir.

Bir metinde kahraman ve onun yaşadığı bir olay varsa olay anlatılıyordur. Baştan sona bir konu açıklanıyorsa düşünce anlatılıyordur. “Merhametli Olmak” metni bu yüzden bir düşünce metnidir.

“Duygularımız” metninin girişinde duyguların ne olduğu açıklanır. Gelişmede temel ve ikincil duygular, duyguları ifade edip yönetmenin önemi anlatılır. Sonuçta duygularımızı güvendiğimiz biriyle paylaşmanın sorunları kavga etmeden çözmemizi sağladığı söylenir.

4. Düşünceyi Geliştirme Yolları

Düşünceyi geliştirme yolları, anlatılmak istenen düşüncenin daha anlaşılır, etkili ve inandırıcı olması için kullanılan anlatım yollarıdır. Bu temada dört yol öğreniyoruz.

• Tanımlama: Bir kavramın ne olduğunu söyler. “Merhamet, insanın derin duygularının bir yansımasıdır.”
• Örneklendirme: Düşünceyi örneklerle somutlaştırır. “İnsanın hoşuna giden duygular vardır: mutluluk, merak gibi.”
• Benzetme: Bir şeyi, aralarındaki benzerlik yüzünden başka bir şeye benzetir. Genellikle “gibi” kelimesi kullanılır. “Sevinç, içimizi aydınlatan bir güneş gibidir.”
• Karşılaştırma: Bir şeyi başka şeylerle kıyaslayarak üstün ya da eksik yanını gösterir. “Bu duygu, diğer tüm duyguların ötesinde bir kıymet taşır.”

Konuşurken ve yazarken bu yolları kullanırsak dinleyen ya da okuyan kişi düşüncemizi daha kolay anlar.

5. Çoklu Ortam

Çoklu ortam, yazı, ses ve görsel gibi ögelerin bir arada kullanıldığı ortamdır. Bir video, sunu ya da etkileşimli içerik çoklu ortama örnektir.

Ses ve görseller yazıyla üç farklı ilişki kurabilir:

• Anlamı destekleme: Ses ya da görsel, yazının mesajını güçlendirir.
• Tek başına anlam oluşturma: Ses ya da görsel, yazı olmadan da mesajı iletir.
• Eş anlam oluşturma: Ses ya da görselin verdiği mesaj, yazının mesajıyla aynıdır.

6. İsimler ve Türleri

Varlıkları, kavramları karşılayan kelimelere isim denir. İsimler yalnız görebildiğimiz ve dokunabildiğimiz varlıklara verilmez. Özlem, neşe gibi göremediğimiz kavramların da adı vardır. İsimleri farklı özelliklerine göre gruplandırırız.

Somut ve Soyut İsimler

Somut isim, duyu organlarımızla (göz, kulak, burun, dil, deri) algılayabildiğimiz varlıkların adıdır. Soyut isim ise duyu organlarımızla algılayamadığımız, yalnız zihnimizde var olan kavramların adıdır.

• Somut: çiçek, bulut, kuş, bank, rüzgâr, kitap, kâğıt, koltuk, bilgisayar
• Soyut: huzur, kaygı, umut, sevinç, güven, hayal, sevgi, öfke, merhamet

“Merhamet” kavramını göremez, duyamaz, ona dokunamayız. Onu ancak birinin davranışlarından fark ederiz. Bu yüzden merhamet soyut bir isimdir.

Özel ve Cins İsimler

Özel isim, eşi olmayan, tek bir varlığa verilen addır ve büyük harfle başlar. Cins isim ise aynı türden bütün varlıkların ortak adıdır.

Örnek: “Pamuk adını verdiğim bu pamuk gibi bembeyaz koyun…” cümlesinde baştaki “Pamuk” yalnızca o koyunun adıdır, özel isimdir. İkinci “pamuk” ise beyaz ve yumuşak bitki lifinin adıdır, cins isimdir.

• Özel isim: Boncuk, Tekir, Karabaş
• Cins isim: çiçek, köpek, kalem, köy, dede, yün

Tekil, Çoğul ve Topluluk İsimleri

Tekil isim tek bir varlığı karşılar. Çoğul isim, “-lar, -ler” çoğul ekini alarak birden çok varlığı karşılar. Topluluk ismi ise çoğul eki almadığı hâlde birçok varlığın oluşturduğu topluluğu karşılar.

• Tekil: koyun, bere, çanta, kapı
• Çoğul: koyunlar, halılar, arkadaşlar, duygular
• Topluluk: sürü, ordu, orman

Sayı kullanmadan bir ismin birden fazla olduğunu çoğul ekiyle belirtiriz: çiçek → çiçekler.

Kitaptaki konuşma etkinliğinde bu isim kartlarından üçünü seçip kısa ve doğaçlama bir konuşma yaparız. Konuşmada isimleri tür özelliğine uygun kullanır, anı ve gözlemlerimizden örnek verir, konudan uzaklaşmadan bitiririz.

7. Yaratıcı Yazma

Yaratıcı yazma, gözlem ve deneyimlerimizi hayal gücümüzle birleştirerek olayları özgün bir kurguyla anlatmaktır. Böylece okuyucuyu şaşırtan, daha önce benzeri yazılmamış ve bize özgü bir metin ortaya çıkar.

Kitapta her renk bir duyguyla eşleşir: mavi şaşkınlık, kırmızı öfke, siyah üzüntü, yeşil mutluluk, beyaz korku, lacivert endişe. Bu duygulardan en az üçünü kullanarak bir hikâye yazarız. Yazarken şunlara dikkat ederiz:

• Hikâyeyi farklı bir bakış açısından kurgula. Örneğin olayları bir boya kalemi anlatabilir.
• Hayal gücünü deneyim ve gözlemlerinle birleştir.
• İsimleri tür özelliklerine uygun kullan.
• Alışılmışın dışında bir tarz dene ve hikâyene başlık koy.
• Bitirince yazını “Yazma Becerisi Öz Değerlendirme Ölçeği” ile kontrol et.

Kısa Tekrar

• Temel duygular doğuştan gelir. İkincil duygular çevreden sonradan öğrenilir.
• Bilgi veren metin: giriş, gelişme, sonuç. Öyküleyici metin: serim, düğüm, çözüm.
• Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örneklendirme, benzetme, karşılaştırma.
• Çoklu ortam: Yazı, ses ve görselin bir arada kullanıldığı ortamdır.
• Somut isim duyularla algılanır (kitap), soyut isim algılanmaz (umut).
• Özel isim tek varlığın adıdır ve büyük harfle başlar (Pamuk). Cins isim türün ortak adıdır (pamuk).
• Tekil: koyun. Çoğul: koyunlar. Topluluk: sürü.

Konu Tekrar Soruları

1. Temel duygular ile ikincil duygular arasındaki fark nedir?

Cevap: Temel duygular doğuştan gelir. İkincil duygular ise yaşadığımız çevreden sonradan öğrenilir.

2. “Sevgi, kalbimizi ısıtan bir güneş gibidir.” cümlesinde hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?

Cevap: Benzetme

3. “Mutluluk, kitap, Tekir, ordu” kelimelerini isim türlerine göre açıklayınız.

Cevap:

• mutluluk: soyut isim
• kitap: somut, cins isim
• Tekir: özel isim
• ordu: topluluk ismi

4. “Kuşlar” ve “sürü” kelimelerinin ikisi de birden çok varlığı karşılar. Aralarındaki fark nedir?

Cevap: “Kuşlar” çoğul eki aldığı için çoğul isimdir. “Sürü” ise çoğul eki almadan bir topluluğu karşıladığı için topluluk ismidir.

5. Bilgi veren bir metin hangi bölümlerden oluşur?

Cevap: Giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur.